| A A A
polski
Akademia Humanistyczna
Kolekcja Niemieckiej Poezji Klasycznej

Biblioteka Główna im. Andrzeja Bartnickiego

Wydawnictwo Typografia Pułtusk

Bibliotheca Augustana
 
BIOGRAFIA


Frankfurt – Lipsk – Frankfurt
1749–1770

Johann Wolfgang Goethe, ur. 28 sierpnia 1749 we Frankfurcie nad Menem, był najstarszym synem Johanna Caspara (1710–1782), wyznania luterańskiego, i Katarzyny Elżbiety z d. Textor (1731–1808), córki burmistrza. Ojciec wywodził się z turyńskiej rodziny mieszczańskiej (jego ojciec, przez pewien czas wzięty krawiec paryski, handlarz winem, właściciel gospody we Frankfurcie, był synem kowala), matka z rodu, który pozostając w kręgu pietyzmu, liczył do swojej tradycji uczonych i urzędników. Odziedziczywszy spory majątek, ojciec ukończył studia prawnicze i kupił sobie tytuł cesarskiego radcy, co zrównywało go formalnie z miejskim patrycjatem. Dom rodzinny, własność babki Kornelii Goethe (zm. 1754), nosił od 1756 r. nazwę „Pod Trzema Lirami”. Babka podarowała wnukom na Boże Narodzenie 1753 teatrzyk lalkowy, dla którego Johann ułożył swoją pierwszą sztukę.

Chłopiec nie uczęszczał do szkół publicznych, uczył się prywatnie. Ulegając woli ojca, hojnie wyposażony, udał się 1765 na studia prawnicze do Lipska. Zniechęcony nieżyczliwym przyjęciem swoich prozatorskich i poetyckich prób, spalił przywiezione ze sobą rękopisy. W Lipsku zawarł przyjaźń ze starszym o kilkanaście lat Ernstem Wolfgangiem Behrischem, ochmistrzem hrabiego Karla von Lindenau. Spośród pisanych wtedy wierszy w stylu anakreontyków wybrał dziewiętnaście i złożył je 1767 w książeczkę, której dał tytuł Annette; były one wyrazem uczucia do Anny Katarzyny Schönkopf (Kätchen), córki gospodarza domu, w którym się stołował. Zmienne losy i zakończenie tej miłości przeżył dramatycznie, ale wkrótce pocieszył się przyjaźnią z córką dyrektora akademii rysunku, malarstwa i architektury Fryderyką Oeser, której ofiarował rękopiśmienny zbiorek swoich wierszy. Wskutek krwotoku płucnego powrócił w sierpniu 1768, „rozbitek” – jak napisał w Zmyśleniu i prawdzie – do Frankfurtu. Stąd wyjechał wiosną 1770 do Strasburga, aby kontynuować studia.

Sturm und Drang
Strasburg – Wetzlar – Frankfurt
1770–1775

W Strasburgu Goethe spotkał się z Johannem Gottfriedem Herderem (1744–1803), którego wpływ w znacznym stopniu określił jego dalszą twórczość. Podczas jazd konnych po Alzacji zapisał siedemnaście pieśni ludowych, częściowo przez Herdera wykorzystanych w jego zbiorze z 1778 r. Zaprzyjaźniony medyk, Friedrich L. Weyland, zaprosił Goethego do Sesenheimu i tu narodziła się miłość poety do córki pastora Fryderyki Brion; powstało wtedy, między październikiem 1770 i sierpniem 1771, czternaście wierszy miłosnych, nazwanych potem „liryką sesenheimską”. Wzbogacone melodiami pieśni ludowych, początkowały one szczerością i naturalnością uczucia okres „burzy i naporu” (Sturm und Drang).

Praca doktorska Goethego, poruszająca kwestię prawnej regulacji wolności wyznania, została odrzucona, przyjęta natomiast praca licencjacka, dająca uprawnienia sądowego obrońcy. Jako adwokat uczestniczył we Frankfurcie w ciągu czterech lat w 28 procesach, mając za klientów głównie rzemieślników i Żydów z getta. Jesienią 1771 święcił tu z grupą przyjaciół imieniny Szekspira i przygotował na tę okazję mowę pochwalną, hymn do geniusza, który potargał pęta trzech jedności, wyzwolił człowieka z ciasnych kwalifikacji dobra i zła i pozwolił działać siłom natury. Wkrótce rozpoczął pracę nad dramatem Götz von Berlichingen; opublikował go w czerwcu 1773 i zyskał pochlebne opinie. Zaprzyjaźnił się z krytykiem sztuki Johannem Heinrichem Merckiem i nawiązał współpracę z wydawanymi przez niego w Darmsztadzie „Frankfurter Gelehrte Anzeigen”. Wtedy też po raz pierwszy zapoznał się, poprzez teatrzyki lalkowe i widowiska ludowe, z tematem Fausta, a w latach 1772–1775 naszkicował monolog wstępny, sceny przedstawiające zaklinanie Ducha Ziemi i piwnicę Auerbacha oraz wątek Małgorzaty wraz z sceną Więzienie, tzw. Urfaust, pisany w niektórych partiach prozą; rękopis Goethe zniszczył, a tekst zachował się dzięki odpisowi Luizy von Göschhausen na weimarskim dworze w zimie 1775/76 i został odkryty 1887.

Wiosną 1772 przeniósł się do Wetzlaru i objął posadę w sądzie. Powstały wtedy wielkie hymny w stylu Pindara, utwierdzające twórczość okresu Sturm und Drang (także umiejscowiony w Italii, znanej poecie z opowiadań ojca, dialogowy utwór Der Wanderer, przełożony 1827 przez Mickiewicza pt. Podróżny). Poznał tu Charlottę S.H. Buff, narzeczoną przyjaciela, i w obawie, że uczucie do niej może się niebezpiecznie rozwinąć, powrócił późnym latem do Frankfurtu. Epoka sprzyjała literackiemu wykorzystaniu takich doświadczeń i w tym klimacie powstała powieść w listach Cierpienia młodego Wertera, która wydana na targi roku 1774, odniosła sukces czytelniczy, utwierdzony kolejnymi szybkimi wydaniami. Z tego czasu pochodzi też tragedia Clavigo.

W kwietniu 1775 wdał się w kolejną niefortunną przygodę miłosną: zaręczył się z Lili Schönemann (Anna Elisabeth, „Belinda”), wcześnie osieroconą 16-letnią córką bankiera, nie mógł jednak zdecydować się na życie zgodne z normami jej środowiska i we wrześniu zerwał zaręczyny. Śladem tej miłości jest czternaście wierszy z imieniem Lili.

Rozgłos literacki Goethego przyczynił się do tego, że uzyskał zaproszenie od 18‑letniego hercoga Saksonii-Weimaru-Eisenach Karla Augusta i 7 listopada 1775 przybył do Weimaru.

Weimar
1775–1786

Karol August przewidział dla Goethego wysokie (i dobrze płatne) stanowiska, pragnąc wykorzystać jego wiedzę i talenty do poprawienia stanu ubogiego księstwa; nowy minister zajmował się rozmaitymi dziedzinami, od górnictwa po wojsko. Rozbudziło to w nim zainteresowanie minerałami i historią naturalną, pogłębiane podczas podróży do Szwajcarii (jesienią 1779, z Karolem Augustem) i trzech wypraw w góry Harzu (w grudniu 1777, we wrześniu 1783 i w sierpniu 1784). Do tego dołączyło się 1780 zainteresowanie anatomią człowieka, inspirowane wykładami i doświadczeniami sekcyjnymi J. Ch. Lodera w Jenie. Wiedzę tę Goethe spożytkowywał prowadząc wykłady o budowie kości człowieka w założonej przez siebie wraz z malarzem Georgiem Melchiorem Krausem w 1776 r. szkole rysunku. W tym samym roku utworzył na miejsce spalonego teatru dworskiego scenę amatorską, w znacznej części z własnym repertuarem, i zaczął pisać powieść teatralną z lirycznymi inkrustacjami Posłannictwo teatralne Wilhelma Meistra (Wilhelm Meisters theatralische Sendung; ten wczesny rękopis odkryto dopiero 1910), która w ciągu lat 1777–1786 rozrosła się do sześciu ksiąg i weszła potem w skład powieści edukacyjnej Wilhelm Meisters Lehrjahre (wyd. 1795/96). Wśród wielu pomniejszych sztuk powstał dramat Ifigenia w Taurydzie (1779).

Goethe poparł starania o sprowadzenie do Weimaru Herdera i pozyskał przyjaźń Christopha Wielanda, który parę lat wcześniej, będąc wychowawcą nieletniego księcia, uczynił z Weimaru ważny ośrodek literacki. Życie uczuciowe wypełniała poecie uduchowiona miłość do Charlotty von Stein, starszej o siedem lat żony książęcego nadkoniuszego (listy do niej osiągnęły imponującą liczbę półtora tysiąca). Nadmiar obowiązków począł mu jednak ciążyć, i podczas pobytu u wód karlsbadzkich w czerwcu 1786 z Karolem Augustem i Charlottą potajemnie (ale za wiedzą księcia) opuścił towarzystwo, udając się w podróż do Włoch.

Italia – Weimar
1786–1814

Przekroczywszy Brenner, Goethe znalazł się 8 września 1786 we Włoszech. Wykorzystał tę podróż na zwiedzanie zabytków, studiowanie pejzażu, prace literackie i związane z wydaniem dzieł, a także na pogłębianie zainteresowań przyrodniczych, głównie botanicznych. Pracował też nad rozpoczętą jeszcze we Frankfurcie tragedią Egmont. Podczas pobytu w Rzymie wrócił do Fausta, powstała wówczas Kuchnia Czarownicy, wkrótce ukończona też została scena Las i jaskinia. Poznany już wcześniej malarz Wilhelm Tischbein sporządził wtedy reprodukowany często portret Goethe w Kampanii. Podróż, na południu sięgająca Sycylii, zakończyła się latem 1788.

Po powrocie do Weimaru obowiązki Goethego dotyczyły już tylko instytucji kulturalnych: uniwersytetu w Jenie, szkoły teatralnej i szkoły rysunku, bibliotek i parków. W 1791 objął kierownictwo nowego książęcego teatru dworskiego, które miał sprawować przez najbliższe ćwierćwiecze. Jego doradcą muzycznym stał się teraz kompozytor Johann Friedrich Reichardt. Ukończył 1789 dramat Torquato Tasso, wystawiony 1807 w Weimarze. W ostatnim tomie 8-tomowych Schriften pt. Vermischte Gedichte (1789), zredagowanym przy udziale Herdera, zebrał pomniejsze utwory poetyckie. Wydawnictwu Johanna Friedricha Ungera powierzył drugie wydanie swoich dzieł, Neue Schriften w 7 tomach, 1792–1800. Napisane dotychczas partie Fausta ogłosił pt. Faust. Ein Fragment w Schriften t. 7, 1790 (też wydanie osobne).

Kolejną, tym razem trwałą miłością poety była Christiana Vulpius, 23‑letnia pracownica manufaktury sztucznych kwiatów, z którą zamieszkał w swoim weimarskim domu (poznał ją, kiedy prosiła o protekcję dla brata, pisarza Christiana Augusta Vulpiusa). W tej atmosferze powstały Elegie rzymskie (Römische Elegien), nawiązujące do tradycji rzymskiej liryki miłosnej Propercjusza, Tybulla i Owidiusza, nacechowane śmiałą erotyką, która wzbudziła sprzeczne sądy w środowisku literackim: Herder oświadczył, że wobec takiej śmiałości „Die Horen” – gdzie elegie w 1795 r. się ukazały – powinny być pisane przez „u”, ale A.W. Schlegel i Schiller przyjęli je z entuzjazmem (na język polski przełożył ten cykl dystychem elegijnym Leopold Staff). Goethe zajmował się wtedy zjawiskami natury, czego owocem były studia nad morfologią i metamorfozą roślin i zwierząt (zostawiły one ślad również w poezji), a także nad fenomenem kolorów, zebrane potem w książce Zur Farbenlehre, 1810. Owocem drugiej podróży do Włoch 1790 były wielotematyczne Epigramaty weneckie (Venezianische Epigramme).

Zobowiązany do towarzyszenia księciu Karolowi Augustowi w wyprawie przeciwko Austrii, znalazł się latem 1790 na Śląsku, ponieważ jednak konflikt szybko wygasł, dwaj przyjaciele przedsięwzięli wycieczkę do Krakowa, Wieliczki i Częstochowy. Wobec wybuchu 1792 wojny austriacko-francuskiej, która zobowiązywała Prusy do pomocy sprzymierzeńcowi, Goethe towarzyszył księciu (który był pruskim generałem) na froncie zachodnim, po czym wrócił do Weimaru, do swojego nowego domu „Am Frauenplan” (którego część zachodnią wynajmował od 1782). W następnym roku brał udział w oblężeniu Moguncji. Wśród ówczesnych prac literackich wyróżniła się heksametryczna przeróbka późnośredniowiecznego eposu zwierzęcego Reinecke Fuchs (wolny przekład na język polski L. Staffa pt. Lis Przechera).

Obawy przed rozprzestrzenianiem się idei rewolucyjnych umacniały w środowisku Karola Gustawa postawy umiarkowane. W tym klimacie powstał z inicjatywy Schillera 1794 miesięcznik „Die Horen”; Goethe współpracował z nim intensywnie w duchu, który tworzył w ciągu najbliższych dziesięciu lat epokę klasycyzmu w literaturze niemieckiej. Kąśliwą satyrę piętnującą przeciwników idei głoszonych w „Horach” i odnoszącą się do różnych przejawów życia umysłowego i literackiego uprawiał wraz z Schillerem w dystychach nazwanych – w nawiązaniu do Marcjalisa – Kseniami (Xenien); ich przedłużeniem były czterowiersze, włączone ostatecznie do Fausta jako intermezzo Sen Nocy Walpurgii. Wkrótce ukończył też 4‑tomową powieść Lata nauki Wilhelma Meistra (Wilhelm Meisters Lehrjahre). Wycieniowane stanowisko wobec rewolucji przyniósł poemat epicki Herman i Dorota (1797). Niepowodzenie „Hor” po wydaniu zaledwie trzeciego rocznika przyczyniło się do tego, że obaj poeci zwrócili się tym intensywniej ku twórczości; tym razem była to, począwszy od 1797 roku, rywalizacja na polu ballady. Sztukę klasyczną w duchu Winckelmanna, pozostającą w harmonii z prawami natury, miało propagować czasopismo „Propyläen”, którego pomysł zrodził się w 1797 r. podczas podróży do Szwajcarii – ale i ono nie utrzymało się długo. Kolejnym i ostatnim doradcą muzycznym Goethego stał się  Carl Friedrich Zelter, kompozytor, z którym związał się serdeczną przyjaźnią; korespondencja z nim należy do najważniejszych zespołów epistolarnych.

W czerwcu 1797 Goethe wznowił pracę nad Faustem, pisząc kolejne partie: Przypisanie (Zueignung), Prolog w teatrze (Vorspiel auf dem Theater), Prolog w niebie (Prolog im Himmel), sceny Przed bramą i Noc Walpurgii. Całość części pierwszej, ukończonej 1806, ukazała się w wyd. Werke, t. 8, 1808 (także wydanie osobne). W latach 1808–1832 komponował do niej operę Antoni Radziwiłł; prezentacja fragmentu odbyła się 1810 w berlińskiej Akademii Śpiewu (Singakademie)C.F. Zeltera; muzyka zyskała uznanie Goethego i do wystawienia opery doszło w 1819 r. Melodię do pieśni Małgorzatki przy kołowrotku (Gretchen am Spinnrade) stworzył w 1814 r. 17-letni Franz Schubert w kompozycji, która uchodzi za przełomową w dziejach pieśni artystycznej.

Kiedy wojska francuskie zajęły w 1806 r. Weimar, Christiana Vulpius wykazała się niepospolitą odwagą w obronie Goethego i siebie przed rozpasanym żołdactwem. Jesienią tego roku Goethe ją poślubił.

Burzliwe lata wojen napoleońskich przyniosły obfitszy plon prozatorski niż poetycki. Zapis wczesnego powikłanego stanu ducha znalazł się w powieści Powinowactwa z wyboru (Die Wahlverwandschaften, 1809). Powrotem do czasu młodości była proza Z mojego życia. Zmyślenie i prawda (Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit, 1811–1814).

Weimar
1815–1832

Od 1814 datuje się zainteresowanie Goethego poezją Hafiza i kulturą Orientu, które owocowało odnowieniem produktywności poetyckiej w obszernym cyklu utworów Dywan Zachodu i Wschodu (West-östlicher Divan, 1819; polski przekład Anny Milskiej). Poeta chętnie podróżował wtedy do krainy młodości, miejsc nad Renem i Menem. W 1814 r. poznał Mariannę von Willemer (dopiero co zaślubioną przez pisarza Johanna von Willemera) i namiętnie się w niej zakochał, co znalazło wyraz w ożywieniu nurtu erotycznego jego poezji, tym razem na podłożu liryki Hafiza. W czerwcu 1816 zmarła Christiana, żona poety. W 1817 r. Goethe ustąpił ze stanowiska dyrektora teatru weimarskiego. Kuracje lecznicze, odbywane dotychczas w Karlsbadzie, przeniósł od 1821 do Marienbadu, gdzie beznadziejnie zakochał się w bywającej tam wraz z matką 17-letniej Ulrice von Levetzow, córce marszałka dworu księstwa Mecklenburg-Schwerin.

Z początkiem 1827 zmarła Charlotte von Stein, w następnym roku Karl August, w kolejnym jedyny syn Goethego, Julius August Walther (ur. 1789).

Resztę życia spędził Goethe w Weimarze, przygotowując kolejne wydanie dzieł i kończąc pracę nad dwoma wielkimi utworami, Wilhelmem Meistrem (Wilhelm Meisters Wanderjahre, 1821 nn.) i Faustem (1831). Zmarł 22 marca 1832.
                                                                                                                 A.L.